Δευτέρα, 18 Μαρτίου 2024 10:23

Τα πρώτα νήματα της φιλοσοφίας στην κλασσική εποχή, του Βασίλη Κάλφα

Επιλέγων ή Συντάκτης 
Βαθμολογήστε αυτό το άρθρο
(0 ψήφοι)

ets15Το ακαδημαϊκό βιβλίο δεν είναι στα καλύτερά του στις μέρες μας. Μιλώ για ακαδημαϊκό βιβλίο, δίνοντας την έμφαση στο βιβλίο και όχι στο ακαδημαϊκό. Καθώς το Πανεπιστήμιο έχει αλλάξει ριζικά σε διεθνές επίπεδο και οι διδάσκοντες βρίσκονται υπό συνεχή πίεση και έλεγχο «παραγωγικότητας», η έρευνα ακόμη και στις ανθρωπιστικές επιστήμες γίνεται πλέον με ειδικά άρθρα και όχι με βιβλία. Στην αγορά (και συνεπώς στο γενικό κοινό) φτάνουν μόνο εισαγωγικά έργα ή βιβλία που ο συγγραφέας τους έχει το ταλέντο να μετασχηματίσει ένα ερευνητικό πρόβλημα σε κάποιας μορφής μυθ-ιστορία (fiction). Τα υπόλοιπα (που είναι συνήθως μονογραφίες, συλλογές άρθρων ή πρακτικά συνεδρίων) εκδίδονται σε ελάχιστα αντίτυπα και καταχωνιάζονται στις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες.

Ξεκίνησα με αυτόν τον πρόλογο για να πω ότι το βιβλίο "Η αρχή της φιλοσοφίας και η φιλοσοφία ως αρχή στην κλασσική εποχή" του Σπύρου Ράγκου είναι ένα πολύ δουλεμένο βιβλίο, χωρίς να χάνει την ακαδημαϊκή του ταυτότητα. Είναι μάλιστα, κατά τη γνώμη μου, το καλύτερο ακαδημαϊκό βιβλίο που έχει κυκλοφορήσει τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα στον χώρο της αρχαίας φιλοσοφίας. 

Οι αρετές του. Πρώτη, η γλώσσα. Η γλώσσα της γραφής του βιβλίου, αλλά και η γνώση και η επιδεξιότητα με την οποία ο Ράγκος χειρίζεται το γλωσσικό περιβάλλον των αρχαίων φιλοσοφικών κειμένων.

Δεύτερη αρετή, η πλοκή. Το υφάδι είναι οι μετεξελίξεις των σημασιών της λέξης «θαυμάζειν» και των ομορρίζων της. Ξεκινά με τον Θεαίτητο του Πλάτωνα, όπου διατυπώνεται για πρώτη φορά η σύνδεση του θαυμάζειν με τη φιλοσοφία – ο Σωκράτης δηλώνει «δεν υπάρχει άλλη αρχή της φιλοσοφίας από το θαυμάζειν». Αναζητά στη συνέχεια τις χρήσεις του θαυμάζειν στον Πλάτωνα, που τον οδηγούν στο συμπέρασμα ότι για τον Πλάτωνα ο «θαυμασμός» αναφέρεται στις κρυφές πλευρές των οικείων φαινομένων και οδηγεί τον φιλόσοφο στην έκπληξη, στην αμηχανία, στη σύγχυση (ο Θεαίτητος αισθάνεται «σκοτοδίνη»), σε μια μόνιμη και δημιουργική αναζήτηση. Ο Αριστοτέλης επαναλαμβάνει την πλατωνική ρήση («εξαιτίας του θαυμάζειν άρχισαν οι άνθρωποι να φιλοσοφούν και τώρα και στις απαρχές»), αντιλαμβάνεται όμως το θαυμάζειν διαφορετικά. Αντικείμενο «θαυμασμού» είναι τα παράξενα, τα εκπληκτικά, τα ανεξήγητα φαινόμενα, που δημιουργούν αδιέξοδα (α-πορίες), κρίσιμα διλήμματα, η επίλυση των οποίων οδηγεί στις φιλοσοφικές θεωρήσεις.

Τρίτη αρετή του βιβλίου, ο τρόπος γραφής του. Ο Ράγκος υιοθετεί ένα μικτό ύφος. Φλερτάρει με το δοκίμιο, ώρες ώρες και με τη λογοτεχνία, αλλά καταφέρνει ταυτοχρόνως να διατηρήσει μια πλήρη επιστημονική τεκμηρίωση.

Ως προς το περιεχόμενο, το βιβλίο περιλαμβάνει ένα κύριο θέμα, ένα δευτερεύον και κάποια παραρτήματα. Το κύριο θέμα είναι η σχέση της φιλοσοφίας του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη με το θαυμάζειν και το απορείν και φτάνει μέχρι τον Ξενοκράτη, ο οποίος προετοιμάζει τους Στωικούς. Το δευτερεύον θέμα είναι η σχέση φιλοσοφίας και ιατρικής, αφού την ίδια περίπου εποχή και οι ιπποκρατικοί ιατροί ασχολήθηκαν με τη σχέση θαυμασμού και εμπειρικής γνώσης. Και τα παραρτήματα είναι τα κεφάλαια που με διάφορες αφορμές αφιερώνει ο Ράγκος στον Ηρόδοτο, στον Ισοκράτη και στον Αλκιδάμαντα.

Πιστεύω ότι το βιβλίο θα κέρδιζε σε συνοχή αν περιοριζόταν στο κεντρικό του νήμα. Το βιβλίο θα κέρδιζε σε συνοχή, ο αναγνώστης όμως θα έχανε σε απόλαυση, αφού δύσκολα μπορεί να βρει κανείς στο βιβλίο κάποιο κεφάλαιο ατελές ή αδιάφορο.

Στο προσκήνιο της ανάλυσης βρίσκεται για άλλη μια φορά η αντίθεση Πλάτωνα και Αριστοτέλη – ίσως το πιο γοητευτικό ζήτημα στην ιστορία της φιλοσοφίας, αν σκεφτεί κανείς και τις απολήξεις του. Το θαυμάζειν τροφοδοτεί τη φιλοσοφία - αυτό είναι το μόνο στο οποίο συμφωνούν και οι δύο. Ο Πλάτων θεωρεί ότι φιλοσοφικό «θαυμασμό» προκαλούν τα γνωστά και οικεία φαινόμενα, ενώ ο Αριστοτέλης τα σπάνια και παράξενα.

Ο Αριστοτέλης συνδέει και τις ιστορικές απαρχές της φιλοσοφίας με το θαυμάζειν, ενώ ο Πλάτων δείχνει να αδιαφορεί για την ιστορία της φιλοσοφίας. Κατά τον Πλάτωνα κυρίαρχη διάσταση του θαυμάζειν είναι η αμηχανία και η σύγχυση, ενώ κατά τον Αριστοτέλη ο θαυμασμός (με τη σημερινή σημασία) και η απορία. Και το κυριότερο. Ο Ράγκος θεωρεί ότι ο Πλάτων διατηρεί το θαυμάζειν και ως τέλος της φιλοσοφίας - η φιλοσοφία είναι ένα διαρκές θαυμάζειν που δεν αίρεται ποτέ. Ενώ ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι κάθε απορία, η οποία ανάγεται στον θαυμασμό που μας προκαλούν τα ανεξήγητα φαινόμενα, πρέπει και μπορεί εκ προοιμίου να επιλυθεί.

Βρίσκω καίρια, αλλά και διεγερτική, την ερμηνεία αυτή του Πλάτωνα. Η πλατωνική φιλοσοφία είναι μια ανοικτή φιλοσοφία, και ως προς το περιεχόμενο και ως προς τη μορφή της, και αυτή είναι μια προγραμματική επιλογή του ίδιου του Πλάτωνα. Πλατωνικό φιλοσοφικό σύστημα δεν υπάρχει. Προσπάθησαν απλώς να το κατασκευάσουν οι Νεοπλατωνικοί - οι αρχαίοι, οι νεότεροι και οι σύγχρονοι. Από την άλλη, δεν είμαι τόσο σίγουρος όσο ο Ράγκος ότι ο Αριστοτέλης πιστεύει πως κάθε απορία επιλύεται και κάθε θαυμάζειν αναιρείται. Ετσι, η πιο βασική από όλες τις φιλοσοφικές απορίες, η απορία περί του όντος και της ουσίας, στην οποία αφιερώνονται πολλές και θαυμάσιες σελίδες στο βιβλίο, δεν θα έλεγα ότι είναι μια απορία που έχει επιλυθεί ποτέ από τον Αριστοτέλη.

Πηγή:  efsyn.gr/nisides/anoihto-biblio  

Λάκης Ιγνατιάδης

Ραβδοσκοπία ατζαμή

Προσθήκη νέου σχολίου

Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση